VAI TRÒ CỦA KẾ TOÁN TRONG THÚC ĐẨY QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SỐ CỦA DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT TẠI VIỆT NAM: NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH

Nguyễn Thị Thanh Trâm; Phạm Ngọc Toàn


Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á
Năm thứ. 37(1) , Tháng 1/2026, Trang -

VAI TRÒ CỦA KẾ TOÁN TRONG THÚC ĐẨY QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SỐ CỦA DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT TẠI VIỆT NAM: NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
THE ROLE OF ACCOUNTING IN PROMOTING CORPORATE DIGITAL TRANSFORMATION IN VIETNAMESE MANUFACTURING FIRMS: A QUALITATIVE STUDY
Nguyễn Thị Thanh Trâm & Phạm Ngọc Toàn
DOI: Email: ntttram@ntt.edu.vn Đơn vị công tác: Nguyen Tat Thanh University Ngày nhận bài: 24/12/2025 Ngày nhận bài sửa: 03/03/2026 Ngày duyệt đăng: 06/03/2026 Lượt xem: 8 Downloads: 0 Các định dạng trích dẫn Tóm tắt Trong khi phần lớn các nghiên cứu tập trung phân tích tác động của chuyển đổi số đến chức năng kế toán, vai trò tác nhân của kế toán trong định hình tiến trình chuyển đổi số ở cấp tổ chức vẫn chưa được làm rõ. Phương pháp nghiên cứu định tính được triển khai với 9 cuộc phỏng vấn sâu các giám đốc sản xuất, giám đốc tài chính, giám đốc bộ phận công nghệ thông tin, kế toán trưởng, nhân viên kế toán tại các doanh nghiệp sản xuất. Áp dụng phân tích chủ đề sáu giai đoạn của Braun và Clarke (2006), quản lý và mã hóa dữ liệu bằng phần mềm Taguette. Kết quả cho thấy bốn chủ đề chính nổi lên từ phân tích gồm (i) Động lực thúc đẩy chuyển đổi số; (ii) Định hình văn hóa số và quản trị thay đổi; (iii) Dữ liệu kế toán là nền tảng cho chuyển đổi số; (iv) Năng lực và tư duy kế toán. Tuy nhiên, vai trò của kế toán trong chuyển đổi số mang tính điều kiện, phụ thuộc vào cấu trúc ra quyết định, mức độ tích hợp hệ thống và định hướng chiến lược của doanh nghiệp. Phát hiện này không những cung cấp thêm tri thức mới về cách thức, vai trò mà kế toán góp phần thúc đẩy chuyển đổi số, mà còn gợi mở hành động cho các nhà hoạch định chính sách và quản trị doanh nghiệp. Abstract While most existing studies focus on examining the impact of digital transformation on accounting functions, the agentic role of accountants in shaping digital transformation at the organizational level remains underexplored. This study adopts a qualitative research approach based on nine in-depth interviews with production managers, chief financial officers, chief information officers, chief accountants, and accounting staff from manufacturing firms. Data were analyzed using Braun and Clarke’s (2006) six-phase thematic analysis, with data management and coding supported by Taguette software. The findings reveal four main themes: (i) drivers of digital transformation; (ii) shaping digital culture and managing change; (iii) accounting data as a foundation for digital transformation; and (iv) accounting competencies and mindset. However, the role of accountants in digital transformation is found to be conditional, depending on organizational decision-making structures, the level of system integration, and the firm’s strategic orientation. These findings provide new insights into how and through what mechanisms accountants contribute to digital transformation, while also offering implications for policymakers and business managers. Từ khóa Chuyển đổi số; Kế toán; Phân tích chủ đề; Doanh nghiệp sản xuất; Nghiên cứu định tính Thematic analysis; Accounting; Digital transformation; Manufacturing firm; Qualitative Study.

Tài liệu tham khảo Aditma, M. I., Suhartono, S., & Andaningsih, R. (2025). The Digital Accounting Revolution: How AI and Machine Learning Are Changing the Role of Accountants. Oikonomia: Journal of Management Economics and Accounting, 2(3), 11-19. https://doi.org/10.61942/oikonomia.v2i3.333 Aluwi, N. A. M., Nasir, N. A. M., Hashim, H. A., Muhammad, M. Z., Nawi, N. C., & Yusoff, M. N. H. (2023). Corporate ethics and financial reporting quality: A thematic analysis from Accountants’ perspectives. In Finance, Accounting and Law in the Digital Age: The Impact of Technology and Innovation in the Financial Services Sector (pp. 81-91). Cham: Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-27296-7_8 Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative research in psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa Caglio, A. (2003). Enterprise resource planning systems and accountants: towards hybridization? European Accounting Review, 12(1), 123-153. https://doi.org/10.1080/0963818031000087853 Calderon-Monge, E., & Ribeiro-Soriano, D. (2024). The role of digitalization in business and management: a systematic literature review. Review of managerial science, 18(2), 449-491. https://doi.org/10.1007/s11846-023-00647-8 Chirumalla, K., Oghazi, P., Nnewuku, R. E., Tuncay, H., & Yahyapour, N. (2025). Critical factors affecting digital transformation in manufacturing companies. International Entrepreneurship and Management Journal, 21(1), 54. https://doi.org/10.1007/s11365-024-01056-3 Chotia, V., Khoualdi, K., Broccardo, L., & Yaqub, M. Z. (2025). The role of cyber security and digital transformation in gaining competitive advantage through Strategic Management Accounting. Technology in Society, 81, 102851. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2025.102851 Coman, D. M., Ionescu, C. A., Duică, A., Coman, M. D., Uzlau, M. C., Stanescu, S. G., & State, V. (2022). Digitization of accounting: the premise of the paradigm shift of role of the professional accountant. Applied Sciences, 12(7), 3359. https://doi.org/10.3390/app12073359 Cooper, D. J., & Robson, K. (2006). Accounting, professions and regulation: Locating the sites of professionalization. Accounting, organizations and society, 31(4-5), 415-444. https://doi.org/10.1016/j.aos.2006.03.003 Dalenogare, L. S., Benitez, G. B., Ayala, N. F., & Frank, A. G. (2018). The expected contribution of Industry 4.0 technologies for industrial performance. International Journal of production economics, 204, 383-394. https://doi.org/10.1016/j.ijpe.2018.08.019 Dương Thị Vân Anh (2023). Số hóa và công nghệ chuyển đổi số trong công tác kế toán. Kế toán và Kiểm toán. https://doi.org/10.59006/vnfa-jaa.04202303 Gubbi, J., Buyya, R., Marusic, S., & Palaniswami, M. (2013). Internet of Things (IoT): A vision, architectural elements, and future directions. Future generation computer systems, 29(7), 1645-1660. https://doi.org/10.1016/j.future.2013.01.010 Hoàng Thị Tâm (2023). Chuyển đổi số và những thay đổi đối với kế toán quản trị trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tạp chí Tài chính số kỳ 1 tháng 9/2023. Truy cập từ https://tapchikinhtetaichinh.vn/chuyen-doi-so-va-nhung-thay-doi-doi-voi-ke-toan-quan-tri-trong-cac-doanh-nghiep-nho-va-vua-50789.html Huston, S. (2025). Sustainability Accounting and Reporting: An Ablative Reflexive Thematic Analysis of Climate Crisis via Conservative or Radical Reform Paradigms. Sustainability, 17(11), 4943. https://doi.org/10.3390/su17114943 Kane, G. C., Palmer, D., Phillips, A. N., Kiron, D., & Buckley, N. (2015). Strategy, not technology, drives digital transformation. MIT Sloan management review. Truy cập từ https://sloanreview.mit.edu/projects/strategy-drives-digital-transformation/ Khan, I. H., & Javaid, M. (2022). Role of Internet of Things (IoT) in adoption of Industry 4.0. Journal of Industrial Integration and Management, 7(04), 515-533. https://doi.org/10.1142/S2424862221500068 Kokina, J., Gilleran, R., Blanchette, S., & Stoddard, D. (2021). Accountant as digital innovator: Roles and competencies in the age of automation. Accounting Horizons, 35(1), 153-184. https://doi.org/10.2308/HORIZONS-19-145 Kroon, N., do Céu Alves, M., & Martins, I. (2021). The impacts of emerging technologies on accountants’ role and skills: Connecting to open innovation—a systematic literature review. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 7(3), 163. https://doi.org/10.3390/joitmc7030163 Liere-Netheler, K., Vogelsang, K., Packmohr, S., & Hoppe, U. (2018). Towards a framework for digital transformation success in manufacturing. In European Conference on Information Systems (ECIS), Portsmouth, UK (2018). Truy cập tại https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1420340/FULLTEXT01.pdf Malterud, K., Siersma, V. D., & Guassora, A. D. (2016). Sample size in qualitative interview studies: guided by information power. Qualitative health research, 26(13), 1753-1760. https://doi.org/10.1177/1049732315617444 Mörth, O., Emmanouilidis, C., Hafner, N., & Schadler, M. (2020). Cyber-physical systems for performance monitoring in production intralogistics. Computers & industrial engineering, 142, 106333. https://doi.org/10.1016/j.cie.2020.106333 Mosteanu, N. R., & Faccia, A. (2020). Digital systems and new challenges of financial management–FinTech, XBRL, blockchain and cryptocurrencies. Quality–Access to Success, 21(174), 159-166. Truy cập tại https://pure.coventry.ac.uk/ws/files/30597575/Binder3_1_.pdf Mukherjee, A., Sharma, U., & Liu, J. (2025). Big data analytics role in shaping the work of accounting function and accounting professionals. Journal of Accounting & Organizational Change, 21(7), 272-306. https://doi.org/10.1108/JAOC-08-2024-0255 Nguyễn Phước Bảo Ấn, Trần Anh Hoa, Phạm Trà Lam (2021). Định hướng phát triển CĐS trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán. Kinh tế Việt Nam trên con đường CĐS (tr. 1157-1200), Trường Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh. Truy cập tại http://digital.lib.ueh.edu.vn/handle/UEH/62536 Nguyễn Thị Hồng Duyên, Vũ Thị Thanh Bình & Nguyễn Thị Hồng Nga (2023). Mức độ CĐS trong kế toán tại doanh nghiệp của Việt Nam. Tạp Chí Kinh Tế Và Phát triển, 314, 88–98. https://doi.org/10.33301/JED.VI.1260 Proudfoot, K. (2023). Inductive/deductive hybrid thematic analysis in mixed methods research. Journal of mixed methods research, 17(3), 308-326. https://doi.org/10.1177/15586898221126816 Trần Thị Thùy (2022). Ánh hưởng của chuyển đổi sô đến lĩnh vực kế toán trong các doanh nghiệp. Tạp chí Kinh tế và dự báo. Truy cập tại https://scholar.dlu.edu.vn/thuvienso/bitstream/DLU123456789/174329/1/CVv139S42022032.pdf Ulas, D. (2019). Digital transformation process and SMEs. Procedia computer science, 158, 662-671. https://doi.org/10.1016/j.procs.2019.09.101 Vial, G. (2021). Understanding digital transformation: A review and a research agenda. Managing digital transformation, 13-66. https://doi.org/10.4324/9781003008637-4 Vogelsang, K., Liere-Netheler, K., Packmohr, S., & Hoppe, U. (2018). Success factors for fostering a digital transformation in manufacturing companies. Journal of enterprise transformation, 8(1-2), 121-142. https://doi.org/10.1080/19488289.2019.1578839 Wei, J., & Shen, Y. (2025). Impact and mechanism of digital transformation on performance in manufacturing firms. Innovation and Green Development, 4(1), 100205. https://doi.org/10.1016/j.igd.2025.100205 Xing, X., Chen, T., Yang, X., & Liu, T. (2023). Digital transformation and innovation performance of China's manufacturers? A configurational approach. Technology in Society, 75, 102356. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2023.102356 Yigitbasioglu, O., Green, P., & Cheung, M. Y. D. (2023). Digital transformation and accountants as advisors. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 36(1), 209-237. https://doi.org/10.1108/AAAJ-02-2019-3894

Phát triển nhanh một số công nghệ trọng điểm, tiên tiến của TP.HCM giai đoạn 2006-2010

2020, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

MỐI QUAN HỆ GIỮA KẾ HOẠCH THUẾ VÀ LỰA CHỌN CHÍNH SÁCH KẾ TOÁN: VAI TRÒ ĐIỀU TIẾT CỦA NHÀ ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI TẠI THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM

2026, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

Tóm tắt

Nghiên cứu này phân tích mối quan hệ giữa kế hoạch thuế và lựa chọn chính sách kế toán, cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ các doanh nghiệp (DN) phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) giai đoạn 2020-2024. Kết quả phân tích hồi quy từ 1.267 quan sát của tất cả DN khẳng định rằng, kế hoạch thuế có tác động mạnh mẽ và có ý nghĩa thống kê đến việc lựa chọn chính sách kế toán. Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện mối quan hệ này không mang tính cố định mà chịu sự tác động điều tiết đáng kể từ tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài. Tỷ lệ sở hữu nước ngoài đóng vai trò kiềm chế mối quan hệ tích cực giữa kế hoạch thuế và lựa chọn chính sách kế toán. Điều này có thể do áp lực minh bạch hóa, tuân thủ chuẩn mực quốc tế từ các cổ đông nước ngoài. Bên cạnh đó, các yếu tố đặc trưng của DN như quy mô, đòn bẩy tài chính cũng được ghi nhận có ảnh hưởng rõ rệt đến lựa chọn chính sách kế toán. Abstract This study analyzes the relationship between tax planning and accounting policy choices, providing empirical evidence from non-financial enterprises listed on the Ho Chi Minh City Stock Exchange (HOSE) from 2020 to 2024. The regression analysis results from 1,267 firm-year observations confirm that tax planning has a strong and statistically significant impact on accounting policy choices. Notably, the study finds that this relationship is not fixed but is significantly moderated by the level of foreign ownership. Foreign ownership plays a restraining role on the positive relationship between tax planning and accounting policy choices. This may be due to transparency pressures and the need for compliance with international standards from foreign shareholders. Furthermore, firm-specific characteristics such as size and financial leverage are also found to have a clear influence on accounting policy choices.

Lan truyền thông tin trong khủng hoảng thực phẩm: Phân tích nội dung về thịt heo dịch bệnh trên nền tảng TikTok và YouTube tại Việt Nam

2026, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

Tóm tắt

Sự phát triển của mạng xã hội đã thay đổi căn bản cách thức phát sinh, lan truyền và tiếp nhận thông tin khủng hoảng. Nghiên cứu này phân tích vai trò của TikTok và YouTube trong việc phổ biến thông tin khủng hoảng "thịt lợn bệnh" của Tập đoàn X tại Việt Nam (5/2025) bằng phương pháp phân tích mạng. Dữ liệu được thu thập từ 30/5-15/6/2025, bao gồm user-hashtag trên TikTok (584 nút, 726 cạnh) và user-video trên YouTube (60 video). Nghiên cứu sử dụng các chỉ số từ lý thuyết đồ thị như Centrality, Betweenness, Closeness, PageRank; phát hiện cộng đồng bằng thuật toán Louvain và trực quan hóa bằng force-directed. Với YouTube, nghiên cứu bổ sung phân tích xu hướng thời gian, trích xuất từ khóa (TF-IDF) và phân tích cảm xúc bình luận. Kết quả cho thấy TikTok lan truyền thông tin nhanh nhờ cơ chế gợi ý và hashtag, trong khi YouTube thúc đẩy thảo luận sâu và phản ánh rõ cảm xúc cộng đồng. Cả hai nền tảng bổ trợ cho nhau trong định hình và khuếch đại thông tin khủng hoảng. Nghiên cứu đề xuất doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần giám sát đa nền tảng, điều chỉnh phản hồi theo đặc thù kênh, và ứng dụng phân tích mạng để xác định tác nhân ảnh hưởng, giảm thiểu tác động tiêu cực và hỗ trợ xử lý khủng hoảng truyền thông. Abstract The development of social media has fundamentally changed the way crisis information is generated, disseminated, and received. This study analyzes the roles of TikTok and YouTube in disseminating information about the Group X's "sick pork" crisis in Vietnam (5/2025) using network analysis. Data were collected from May 30 to June 15, 2025, including user-hashtags on TikTok (584 nodes, 726 edges) and user-videos on YouTube (60 videos). The study uses graph theory metrics such as Centrality, Betweenness, Closeness, PageRank; community detection using the Louvain algorithm and force-directed visualization. For YouTube, the study adds time trend analysis, keyword extraction (TF-IDF), and comment sentiment analysis. The results show that TikTok spreads information quickly thanks to its recommendation and hashtag mechanisms, while YouTube promotes in-depth discussions and clearly reflects community sentiment. Both platforms complement each other in shaping and amplifying crisis messages. The study recommends that businesses and regulators monitor multiple platforms, tailor responses to channel characteristics, and apply network analytics to identify influencers, mitigate negative impacts, and support crisis communications.

Công ty có rủi ro thao túng số liệu kế toán cao hơn liệu có tránh thuế nhiều hơn? Bằng chứng dựa trên chỉ số Beneish M-Score và thuế suất hiệu dụng từ thị trường mới nổi Việt Nam

2026, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

Tóm tắt

Nghiên cứu kiểm định mối liên hệ giữa rủi ro thao túng số liệu kế toán và tránh thuế của các doanh nghiệp niêm yết phi tài chính Việt Nam giai đoạn 2016-2023. Tránh thuế được đo lường bằng thuế suất hiệu dụng kế toán (ACE) và thuế suất hiệu dụng dòng tiền (CFE), trong khi rủi ro thao túng được đo bằng Beneish M-score. Trên dữ liệu bảng, mô hình được ước lượng với hiệu ứng cố định theo ngành và năm, đồng thời vận dụng ước lượng GLS để xử lý phương sai thay đổi. Kết quả cho thấy M-score tương quan nghịch chiều với ACE nhưng đồng biến với CFE, hàm ý mối liên hệ giữa thao túng báo cáo và hành vi thuế phụ thuộc vào lớp đo lường thuế ghi nhận trên BCTC so với thuế thực nộp bằng tiền. Các kiểm định độ bền theo ngưỡng winsorize xác nhận dấu và ý nghĩa thống kê của kết quả là ổn định. Nghiên cứu bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho tranh luận bổ trợ-đánh đổi trong bối cảnh thị trường mới nổi, đồng thời gợi mở hàm ý quản trị rủi ro cho cơ quan thuế, nhà đầu tư và kiểm toán viên. Abstract This study examines the relationship between accounting manipulation risk and tax avoidance in Vietnamese non-financial listed companies from 2016 to 2023. Tax avoidance was measured using the accounting effective tax rate (ACE) and the cash flow effective tax rate (CFE), whereas the Beneish M-score assessed manipulation risk. Using panel data, the GLS model was employed to account for heteroskedasticity with industry-year fixed effects. The results showed that the M-score was inversely correlated with ACE but positively correlated with CFE, implying that the relationship between manipulation risk and tax behavior depends on the tax measurement class recorded in financial statements compared to actual cash tax paid. Winsorize strength tests confirmed the sign and statistical significance of the results. The study provides empirical evidence for the trade-off argument in the context of emerging markets, with implications for tax authorities, businesses, investors, and auditors.

Tác động của chuyển đổi số và mức độ sử dụng kế toán quản trị đến hiệu quả bền vững: Vai trò điều tiết của lãnh đạo chuyển đổi tại các doanh nghiệp Việt Nam.

2026, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

Tóm tắt

Nghiên cứu này kiểm định mô hình liên kết giữa chuyển đổi số (Digital Transformation - DT), việc sử dụng hệ thống kế toán quản trị (Management Accounting System Use - MAS Use) và hiệu quả bền vững (Sustainable Performance - SP), đồng thời xem xét vai trò điều tiết của lãnh đạo chuyển đổi (Transformational Leadership - TL) trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam. Khảo sát trực tuyến 326 bảng hợp lệ được phân tích bằng PLS-SEM cho thấy DT tác động tích cực đến MAS Use và SP. Nghiên cứu lấp đầy khoảng trống lý thuyết bằng cách giải thích cơ chế chuyển hóa từ hạ tầng số sang giá trị bền vững thông qua MAS Use, đóng vai trò trung gian một phần đáng kể. Kết quả đồng thời khẳng định TL làm tăng cường tác động của MAS Use đến SP. Bằng cách tích hợp lý thuyết dựa trên nguồn lực (RBV) và mô hình thành công hệ thống thông tin (IS Success Model), nghiên cứu gợi ý doanh nghiệp nên ưu tiên chuẩn hóa dữ liệu thời gian thực và phát triển năng lực lãnh đạo số gắn liền với tư duy Triple Bottom Line để tối ưu hóa lợi ích ròng bền vững. Abstract This study examines the structural relationships between digital transformation (DT), management accounting system use (MAS Use), and sustainable performance (SP), while evaluating the moderating influence of transformational leadership (TL) within the context of Vietnamese enterprises. Utilizing a partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM) analysis of 326 valid survey responses, the findings reveal that DT exerts a significant positive impact on both MAS Use and SP. This research addresses a critical theoretical gap by elucidating the transmission mechanism through which digital infrastructure is converted into sustainable value via MAS Use, which serves as a substantial partial mediator. Furthermore, the results confirm that TL significantly strengthens the positive effect of MAS Use on SP. By integrating the resource-based view (RBV) and the information systems success (IS Success) model, the study suggests that firms should prioritize real-time data standardization and cultivate digital leadership capabilities aligned with a Triple Bottom Line orientation to optimize sustainable net benefits.