MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐẠO ĐỨC LÃNH ĐẠO VÀ NHẬN THỨC GIAN LẬN: VAI TRÒ TRUNG GIAN CỦA MÔI TRƯỜNG AN TOÀN TÂM LÝ

Lê Thanh Tra


Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á
Năm thứ. 36(12) , Tháng 12/2025, Trang -

MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐẠO ĐỨC LÃNH ĐẠO VÀ NHẬN THỨC GIAN LẬN: VAI TRÒ TRUNG GIAN CỦA MÔI TRƯỜNG AN TOÀN TÂM LÝ

Lê Thanh Tra
DOI: Email: trale149@gmail.com Đơn vị công tác: Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh Ngày nhận bài: 18/12/2025 Ngày nhận bài sửa: 22/01/2026 Ngày duyệt đăng: 28/01/2026 Lượt xem: 22 Downloads: 0 Các định dạng trích dẫn Tóm tắt Nghiên cứu này xem xét ảnh hưởng của đạo đức lãnh đạo đến nhận thức gian lận, đồng thời phân tích vai trò trung gian của môi trường an toàn tâm lý trong mối quan hệ này. Dữ liệu được thu thập từ 249 kiểm toán nội bộ đang làm việc tại các doanh nghiệp ở Việt Nam thông qua khảo sát bằng bảng câu hỏi. Kết quả nghiên cứu được kiểm định mô hình đo lường và mô hình cấu trúc thông qua phần mềm SmartPLS4 đánh giá các qỉa thuyết. Kết quả cho thấy đạo đức lãnh đạo có tác động tích cực đến nhận thức gian lận và môi trường an toàn tâm lý đóng vai trò trung gian đáng kể trong mối quan hệ giữa hai yếu tố này. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đưa ra các hàm ý lý thuyết và thực tiễn liên quan đến việc thúc đẩy đạo đức lãnh đạo và nâng cao nhận thức gian lận trong tổ chức. Abtract This study examines the effect of ethical leadership on fraud awareness and analyzes the mediating role of psychological safety climate in this relationship. Data were collected from 249 internal auditors working in Vietnamese enterprises through a questionnaire survey. The measurement model and structural model were assessed using SmartPLS 4 to test the proposed hypotheses. The findings indicate that ethical leadership has a positive impact on fraud awareness, while psychological safety climate plays a significant mediating role in the relationship between these two variables. Based on these results, the study provides important theoretical and practical implications for promoting ethical leadership and enhancing fraud awareness within organizations. Từ khóa Đạo đức lãnh đạo; Gian lận; Môi trường an toàn tâm lý; Nhận thức gian lận. Ethical leadership; Fraud awareness; Fraud; Psychological safety climate.

Tài liệu tham khảo Abdi, A. N. M., Hashi, M. B., & Latif, K. F. (2024). Ethical leadership and public sector performance: mediating role of corporate social responsibility and organizational politics and moderator of social capital. Cogent Business & Management, 11(1), 2386722. https://doi.org/10.1080/23311975.2024.2386722 Abdul Latif, N. W., Hasnan, S., Mohamed Hussain, A. R., & Mohd Ali, M. (2021). The influence of fraud prevention mechanisms on fraud awareness in the federal ministries in Malaysia. Asia-Pacific Management Accounting Journal (APMAJ), 16(3), 191-220. https://doi.org/10.24191/apmaj.v16i3-08 Ahmad, I., & Umrani, W. A. (2019). The impact of ethical leadership style on job satisfaction: Mediating role of perception of Green HRM and psychological safety. Leadership & Organization Development Journal, 40(5), 534-547. https://doi.org/10.1108/LODJ-12-2018-0461 Ahmad, I., Donia, M. B., & Shahzad, K. (2019). Impact of corporate social responsibility attributions on employees’ creative performance: The mediating role of psychological safety. Ethics & Behavior, 29(6), 490-509. https://doi.org/10.1080/10508422.2018.1501566 Ahmad, I., Gao, Y., Su, F., & Khan, M. K. (2023). Linking ethical leadership to followers' innovative work behavior in Pakistan: the vital roles of psychological safety and proactive personality. European Journal of Innovation Management, 26(3), 755-772. https://doi.org/10.1108/EJIM-11-2020-0464 Albrecht, W.S. (2005). Business Fraud (the Enron Problem). The American Institute of Certified Public Accountants. Al Halbusi, H., Williams, K. A., Ramayah, T., Aldieri, L., & Vinci, C. P. (2021). Linking ethical leadership and ethical climate to employees' ethical behavior: the moderating role of person–organization fit. Personnel Review, 50(1), 159-185. https://doi.org/10.1108/PR-09-2019-0522 Alkhadra, W. A., Khawaldeh, S., & Aldehayyat, J. (2023). Relationship of ethical leadership, organizational culture, corporate social responsibility and organizational performance: a test of two mediation models. International Journal of Ethics and Systems, 39(4), 737-760. https://doi.org/10.1108/IJOES-05-2022-0092 Amoadu, M., Agyare, D. F., Doe, P. F., & Abraham, S. A. (2025). Examining the impact of psychosocial safety climate on working conditions, well-being and safety of healthcare providers: a scoping review. BMC health services research, 25(1), 90. https://doi.org/10.1186/s12913-025-12254-2 Bandura, A., & Walters, R. H. (1977). Social learning theory. Prentice hall. Bano, S., Ji Zu, L., & Imran, M. (2025). Relationship between ethical leadership and job performance in non-profit organizations of Pakistan: Mediating role of psychological safety. Public Integrity, 27(5), 511-532. https://doi.org/10.1080/10999922.2024.2391129 Bavik, Y. L., Tang, P. M., Shao, R., & Lam, L. W. (2018). Ethical leadership and employee knowledge sharing: Exploring dual-mediation paths. The leadership quarterly, 29(2), 322-332. https://doi.org/10.1016/j.leaqua.2017.05.006 Bocean, C. G., Nicolescu, M. M., Cazacu, M., & Dumitriu, S. (2022). The role of social responsibility and ethics in employees’ wellbeing. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(14), 8838. https://doi.org/10.3390/ijerph19148838 Brenner, L., Meyll, T., Stolper, O., & Walter, A. (2020). Consumer fraud victimization and financial well-being. Journal of Economic Psychology, 76, 102243. https://doi.org/10.1016/j.joep.2019.102243 Brown, M. E., & Treviño, L. K. (2006). Ethical leadership: A review and future directions. The leadership quarterly, 17(6), 595-616. https://doi.org/10.1016/j.leaqua.2006.10.004 Brown, M. E., Treviño, L. K., & Harrison, D. A. (2005). Ethical leadership: A social learning perspective for construct development and testing. Organizational behavior and human decision processes, 97(2), 117-134. https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2005.03.002 Chen, A. S. Y., & Hou, Y. H. (2016). The effects of ethical leadership, voice behavior and climates for innovation on creativity: A moderated mediation examination. The leadership quarterly, 27(1), 1-13. https://doi.org/10.1016/j.leaqua.2015.10.007 Chartered Institute of Management Accountants. (2008). Fraud risk management: a guide to good practice. Dey, M., Bhattacharjee, S., Mahmood, M., Uddin, M. A., & Biswas, S. R. (2022). Ethical leadership for better sustainable performance: Role of employee values, behavior and ethical climate. Journal of Cleaner Production, 337, 130527. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2022.130527 Dion, M. (2008). Ethical leadership and crime prevention in the organizational setting. Journal of Financial Crime, 15(3), 308-319. https://doi.org/10.1108/13590790810882892 Dollard, M. F., & Bakker, A. B. (2010). Psychosocial safety climate as a precursor to conducive work environments, psychological health problems, and employee engagement. Journal of occupational and organizational psychology, 83(3), 579-599. https://doi.org/10.1348/096317909X470690 Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383. https://doi.org/10.2307/266699 Frazier, M.L., Fainshmidt, S., Klinger, R.L., Pezeshkan, A. and Vracheva, V. (2017). Psychological safety: a meta-analytic review and extension. Personnel Psychology, 70(1) 113-165. https://doi.org/10.1111/peps.12183 Ghafoor, A., Zainudin, R., & Mahdzan, N. S. (2019). Corporate fraud and information asymmetry in emerging markets: Case of firms subject to enforcement actions in Malaysia. Journal of Financial Crime, 26(1), 95-112. https://doi.org/10.1108/JFC-11-2017-0107 Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis (8th ed.). Cengage Learning Hall, G. B., Dollard, M. F., & Coward, J. (2010). Psychosocial safety climate: Development of the PSC-12. International Journal of Stress Management, 17(4), 353. https://doi.org/10.1037/a0021320 Hao, Q., Zhang, B., Shi, Y., & Yang, Q. (2022). How trust in coworkers fosters knowledge sharing in virtual teams? A multilevel moderated mediation model of psychological safety, team virtuality, and self-efficacy. Frontiers in Psychology, 13, 899142. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.899142 Huang, L., & Paterson, T. A. (2017). Group ethical voice: Influence of ethical leadership and impact on ethical performance. Journal of management, 43(4), 1157-1184. https://doi.org/10.1177/01492063145461 Joo, B. K., Yoon, S. K., & Galbraith, D. (2023). The effects of organizational trust and empowering leadership on group conflict: psychological safety as a mediator. Organization Management Journal, 20(1), 4-16.https://doi.org/10.1108/OMJ-07-2021-1308 Junaidi, J. (2023). The role of ethical leadership to employees work engagement: a social learning theory perspective. International Journal of Social Economics, 51(7), 884–898. https://doi.org/10.1108/IJSE-03-2023-0218 Kahn, W. A. (1990). Psychological conditions of personal engagement and disengagement at work. Academy of management journal, 33(4), 692-724. https://doi.org/10.5465/256287 Kock, N. (2015). Common Method Bias in PLS-SEM: A Full Collinearity Assessment Approach. International Journal of E-Collaboration, 11(4), 1–10. https://doi.org/10.4018/IJEC.2015100101 Leonard, L. N., & Jones, K. (2017). Ethical awareness of seller’s behavior in consumer-to-consumer electronic commerce: Applying the multidimensional ethics scale. Journal of Internet Commerce, 16(2), 202-218. https://doi.org/10.1080/15332861.2017.1305813 Lev, B. (2003). Corporate earnings: Facts and fiction. Journal of economic perspectives, 17(2), 27-50. DOI 10.1257/089533003765888412 Likert, R. (1932). A technique for the measurement of attitudes. Archives of psychology. Liu, X., Huang, Y., Kim, J., & Na, S. (2023). How ethical leadership cultivates innovative work behaviors in employees? Psychological safety, work engagement and openness to experience. Sustainability, 15(4), 3452. https://doi.org/10.3390/su15043452 Loi, R., Lam, L. W., & Chan, K. W. (2012). Coping with job insecurity: The role of procedural justice, ethical leadership and power distance orientation. Journal of Business Ethics, 108(3), 361–372. https://doi.org/10.1007/s10551-011-1095-3 Lu, C. S., & Lin, C. C. (2014). The effects of ethical leadership and ethical climate on employee ethical behavior in the international port context. Journal of Business Ethics, 124(2), 209-223. https://doi.org/10.1007/s10551-013-1868-y Mandal, A., & S, A. (2025). Preventing financial statement fraud in the corporate sector: insights from auditors. Journal of Financial Reporting and Accounting, 23(1), 56-80. https://doi.org/10.1108/JFRA-02-2023-0101 Men, C., Fong, P. S., Huo, W., Zhong, J., Jia, R., & Luo, J. (2020). Ethical leadership and knowledge hiding: a moderated mediation model of psychological safety and mastery climate. Journal of Business Ethics, 166(3), 461-472. https://doi.org/10.1007/s10551-018-4027-7 Mihelic, K. K., Lipicnik, B., & Tekavcic, M. (2010). Ethical leadership. International Journal of Management & Information Systems (IJMIS), 14(5), 31–42. Mo, S., Ling, C. D., & Xie, X. Y. (2019). The curvilinear relationship between ethical leadership and team creativity: The moderating role of team faultlines. Journal of Business Ethics, 154(1), 229-242. https://doi.org/10.1007/s10551-016-3430-1 Newman, A., Donohue, R. and Eva, N. (2017a). Psychological safety: a systematic review of the literature. Human Resource Management Review, 27(3), 521-535. https://doi.org/10.1016/j.hrmr.2017.01.001 Newman, A., Kiazad, K., Miao, Q., & Cooper, B. (2014). Examining the cognitive and affective trust-based mechanisms underlying the relationship between ethical leadership and organisational citizenship: A case of the head leading the heart?. Journal of business ethics, 123(1), 113-123. DOI 10.1007/s10551-013-1803-2 Qi, Y. and Ming-Xia, L. (2014). Ethical leadership, organizational identification and employee voice: examining moderated mediation process in the Chinese insurance industry. Asia Pacific Business Review, 20(2), 231-248. https://doi.org/10.1080/13602381.2013.823712 Ramanna, K., & Sletten, E. (2014). Why firms should disclose more information about internal control. Harvard Business Review, 92(12), 118-125. Ren, S. and Chadee, D. (2017). Ethical leadership, self-efficacy and job satisfaction in China: the moderating role of guanxi. Personnel Review, 46(2), 371-388. https://doi.org/10.1108/PR-08-2015-0226 Sarwar, H., Ishaq, M. I., Amin, A., & Ahmed, R. (2020). Ethical leadership, work engagement, employees’ well-being, and performance: a cross-cultural comparison. Journal of Sustainable Tourism, 28(12), 2008-2026. https://doi.org/10.1080/09669582.2020.1788039 Schwepker Jr, C. H., & Dimitriou, C. K. (2021). Using ethical leadership to reduce job stress and improve performance quality in the hospitality industry. International Journal of Hospitality Management, 94, 102860. https://doi.org/10.1016/j.ijhm.2021.102860 Shafique, I., Ahmad, B., & Kalyar, M. N. (2020). How ethical leadership influences creativity and organizational innovation: Examining the underlying mechanisms. European Journal of Innovation Management, 23(1), 114-133. https://doi.org/10.1108/EJIM-12-2018-0269 Siregar, S. V., & Tenoyo, B. (2015). Fraud awareness survey of private sector in Indonesia. Journal of Financial Crime, 22(3), 329-346. https://doi.org/10.1108/JFC-03-2014-0016 Siemsen, E., Roth, A. V., Balasubramanian, S., & Anand, G. (2009). The influence of psychological safety and confidence in knowledge on employee knowledge sharing. Manufacturing & service operations management, 11(3), 429-447. https://doi.org/10.1287/msom.1080.0233 Song, Y., Peng, P., & Yu, G. (2020). I would speak up to live up to your trust: the role of psychological safety and regulatory focus. Frontiers in psychology, 10, 2966. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.02966 Tu, Y., Lu, X., Choi, J. N., & Guo, W. (2019). Ethical leadership and team-level creativity: Mediation of psychological safety climate and moderation of supervisor support for creativity. Journal of business ethics, 159(2), 551-565. https://doi.org/10.1007/s10551-018-3839-9 Ullah, I., Mirza, B., & Jamil, A. (2021). The influence of ethical leadership on innovative performance: modeling the mediating role of intellectual capital. Journal of Management Development, 40(4), 273-292. https://doi.org/10.1108/JMD-08-2020-0277 Weaver, K., Morse, J., & Mitcham, C. (2008). Ethical sensitivity in professional practice: concept analysis. Journal of advanced nursing, 62(5), 607-618. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2008.04625 Yaghi, A., & Bates, R. (2020). The role of supervisor and peer support in training transfer in institutions of higher education. International Journal of Training and Development, 24(2), 89-104. https://doi.org/10.1111/ijtd.12173 Yue, L., Men, C., & Ci, X. (2023). Linking perceived ethical leadership to workplace cheating behavior: A moderated mediation model of moral identity and leader-follower value congruence. Current Psychology, 42(26), 22265-22277. https://doi.org/10.1007/s12144-022-03279-5 Yuniarti, R. D., & Ariandi, I. (2017). The effect of internal control and anti-fraud awareness on fraud prevention (A survey on inter-governmental organizations). Journal of Economics, Business, and Accountancy Ventura, 20(1), 113-124. DOI 10.14414/jebav.v20i1.626 Zhu, J., Zhi, W., & Fang, Y. (2025). Ethical leadership, organizational learning, and corporate ESG performance: A moderated mediation model. International Review of Economics & Finance, 98, 103966. https://doi.org/10.1016/j.iref.2025.103966

Ảnh hưởng sự tham gia của người tiêu dùng đến giá trị trọn đời và giá trị tác động trong bối cảnh khách sạn hạng sang: Vai trò của sự gắn bó với địa điểm và trải nghiệm đáng nhớ

2026, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

Tóm tắt

Vai trò của đồng tạo lập giá trị, cụ thể là sự tham gia của người tiêu dùng, đối với các kết quả tích cực và cơ chế dẫn đến các kết quả tích cực này vẫn chưa được làm rõ. Do đó, nghiên cứu này thiết lập và kiểm định một mô hình liên kết giữa sự tham gia của người tiêu dùng và giá trị trọn đời và giá trị tác động thông qua sự liên kết của gắn bó với địa điểm và trải nghiệm đáng nhớ. Kết quả kiểm định giả thuyết với kỹ thuật mô hình cấu trúc bình phương bé nhất bán phần (PLS-SEM) với phần mềm SmartPLS trên một mẫu nghiên cứu gồm 316 người tiêu dùng cho thấy các giả thuyết trực tiếp và gián tiếp được ủng hộ. Từ kết quả nghiên cứu, các hàm ý học thuật và quản trị được đề xuất để gia tăng sự tham gia của người tiêu dùng.Do đó, nghiên cứu này thiết lập và kiểm định một mô hình liên kết giữa sự tham gia của người tiêu dùng và giá trị trọn đời và giá trị tác động thông qua sự liên kết của gắn bó với địa điểm và trải nghiệm đáng nhớ. Kết quả kiểm định giả thuyết với kỹ thuật mô hình cấu trúc bình phương bé nhất bán phần (PLS-SEM) với phần mềm SmartPLS trên một mẫu nghiên cứu gồm 316 người tiêu dùng cho thấy các giả thuyết trực tiếp và gián tiếp được ủng hộ. Từ kết quả nghiên cứu, các hàm ý học thuật và quản trị được đề xuất để gia tăng sự tham gia của người tiêu dùng. Abstract The role of value co-creation, specifically consumer participation, in driving positive outcomes and the underlying mechanisms leading to these outcomes remain unclear. Therefore, this study establishes and empirically tests a model linking consumer participation to customer lifetime value and influence value through the mediating roles of place attachment and memorable experience. Hypotheses were tested using the Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) technique with SmartPLS software on a sample of 316 consumers. The results support both the direct and indirect hypotheses. Based on these findings, the study offers theoretical and managerial implications to enhance consumer participation.

Phân tích tác động của đổi mới sáng tạo đến kết quả kinh doanh của các ngân hàng niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam

2025, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

Tác động của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đến sự gắn kết của nhân viên: Nghiên cứu tại các doanh nghiệp công nghệ thông tin và truyền thông tại Hà Nội

2025, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

Mối quan hệ giữa nhận thức, sự tham gia trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, và vốn tâm lý của nhân viên: Vai trò điều tiết của bản sắc đạo đức

2025, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

Tóm tắt

Dựa trên lý thuyết trao đổi xã hội và lý thuyết nhận dạng xã hội, nghiên cứu này nhằm xem xét tác động của nhận thức trách nhiệm xã hội (CSR) và sự tham gia CSR đến vốn tâm lý của nhân viên và vai trò điều tiết của bản sắc đạo đức. Dữ liệu thu thập được từ cuộc khảo sát trực tuyến với 500 nhân viên làm việc tại các doanh nghiệp thực hiện CSR trên địa bàn Hà Nội, kết quả mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) cho thấy cả nhận thức CSR và sự tham gia CSR đều có tác động tích cực đến vốn tâm lý, đồng thời khẳng định vai trò điều tiết của bản sắc đạo đức. Ngoài ra, tác động tích cực của sự tham gia CSR tới vốn tâm lý cũng là một phát hiện của nghiên cứu này. Các hàm ý chính sách cho các doanh nghiệp và nhà nước nhằm nâng cao nhận thức, sự tham gia các hoạt động CSR và định hướng đạo đức của nhân viên được đưa ra. Abstract Based on social exchange theory and social identity theory, this study aims to investigate the impact of Corporate Social Responsibility (CSR) perception and CSR participation on employees' PsyCap and the moderating role of moral identity. By using data collected from an online survey with 500 employees working at enterprises implementing CSR in Hanoi and employing structural equation modeling (SEM) analysis, the research result shows that both CSR perception and CSR participation of employees have positive impacts on PsyCap as well as affirms the moderating effect of moral identity. In addition, the positive impact of CSR participation on CSR perception is also a finding of this study. Policy implications for businesses and the state to raise a perception, participation in CSR activities, and moral orientation of employees are provided.

Download

Tác động gián tiếp của quản trị nguồn nhân lực định hướng trách nhiệm xã hội đến kết quả làm việc của người lao động thông qua cam kết tổ chức

2025, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á Mở rộng

Tóm tắt

Nghiên cứu này phân tích tác động gián tiếp của quản trị nguồn nhân lực định hướng trách nhiệm xã hội (SRHRM) đến kết quả làm việc của người lao động thông qua cam kết tổ chức. Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên hai lý thuyết: Bản sắc xã hội và sự phù hợp giữa con người - tổ chức. Mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu thông qua dữ liệu khảo sát 360 người lao động đang làm việc tại các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Cần Thơ. Kết quả phân tích cho thấy, SRHRM có tác động tích cực đến cả ba thành phần của cam kết tổ chức là: Cam kết tình cảm, cam kết chuẩn mực, và cam kết liên tục. Thêm vào đó, cam kết tình cảm và cam kết chuẩn mực có tác động tích cực đến kết quả làm việc của người lao động. Tuy nhiên, cam kết liên tục không tác động đến kết quả làm việc của người lao động. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy SRHRM có tác động gián tiếp đến kết quả làm việc của người lao động thông qua cam kết tình cảm và cam kết chuẩn mực. Từ những phát hiện trên, các hàm ý quản trị được thảo luận làm cơ sở để các doanh nghiệp nâng cao kết quả làm việc của người lao động. Abstract This study analyzes the indirect impact of socially responsible human resource management (SRHRM) on employee task performance through their organizational commitment. The research model is built on the basis of social identity and person-organization fit theories. The structural equation modeling (SEM) was used to test the research hypotheses with the survey data of 360 employees working at enterprises in Can Tho city. The analysis results show that SRHRM has a positive effect on all 3 components of organizational commitment (e.g., affective commitment, normative commitment, and continuance commitment). In addition, affective commitment and normative commitment have a positive effect on employee task performance, however, continuance commitment and employee task performance are not correlated. The research results also show that SRHRM has an indirect impact on employee task performance via affective commitment and normative commitment. Based on the research findings, managerial implications to improve employee performance via SRHRM implementation are discussed.

Download